Quy luật của sự thiển cận – Phần 3

Hầu hết chúng ta tưởng rằng mình đang tham gia vào một hình thức tư duy dài hạn nào đó; dù sao thì, chúng ta cũng có mục tiêu và kế hoạch. Nhưng thực ra, chúng ta đang tự lừa dối chính mình. Điều này có thể nhận thấy rõ nhất khi chúng ta trò chuyện với người khác về các kế hoạch và chiến lược của họ cho tương lai gần và xa hơn: chúng ta thường bị ấn tượng bởi sự mơ hồ và thiếu sự suy nghĩ sâu sắc mà mọi người thường dành cho những kế hoạch này. Những kế hoạch đó giống như những hy vọng và ước muốn, và trong dòng chảy của các sự kiện ngay lập tức, khi cảm thấy áp lực và cần phải phản ứng, những mục tiêu và kế hoạch yếu ớt như vậy dễ dàng bị đánh bại. Phần lớn thời gian, chúng ta đang ứng biến và phản ứng với các sự kiện mà không có đủ thông tin. Cơ bản là chúng ta đang phủ nhận điều này vì rất khó để có một cái nhìn khách quan về quá trình ra quyết định của chính mình.

Cách tốt nhất để vượt qua điều này là nhận diện rõ ràng những dấu hiệu của tư duy thiển cận trong cuộc sống của chính chúng ta. Giống như hầu hết các yếu tố trong bản tính con người, nhận thức là chìa khóa. Chỉ khi nhận thấy những dấu hiệu này, chúng ta mới có thể chống lại chúng. Dưới đây là bốn biểu hiện phổ biến nhất của tư duy thiển cận:

1. Hậu quả không lường trước. Lịch sử đầy rẫy những ví dụ về hiện tượng này. Vào thời kỳ La Mã cổ đại, một nhóm người trung thành với nền Cộng hòa lo sợ rằng Julius Caesar sẽ biến chế độ độc tài của mình thành vĩnh viễn và thiết lập một chế độ quân chủ. Vào năm 44 trước Công Nguyên, họ quyết định ám sát ông, qua đó khôi phục lại Cộng hòa. Trong cuộc hỗn loạn và khoảng trống quyền lực sau đó, cháu trai của Caesar, Octavius, nhanh chóng vươn lên đỉnh cao, nắm quyền và chấm dứt vĩnh viễn nền Cộng hòa bằng cách thiết lập một chế độ quân chủ thực tế. Sau cái chết của Caesar, người ta mới biết rằng ông chưa bao giờ có ý định tạo ra một hệ thống quân chủ. Những kẻ âm mưu đã tạo ra chính điều mà họ cố gắng ngăn chặn.

Vào thế kỷ 19, ở Ấn Độ dưới sự cai trị của thực dân Anh, các nhà chức trách quyết định rằng có quá nhiều rắn hổ mang độc trong các con phố ở Delhi, khiến cuộc sống của người dân Anh và gia đình họ trở nên khó chịu. Để giải quyết vấn đề này, họ đưa ra phần thưởng cho mỗi con rắn hổ mang chết mà cư dân mang đến. Không lâu sau, những người dân sáng tạo bắt đầu nhân giống rắn hổ mang để kiếm sống từ tiền thưởng. Chính phủ nhận ra điều này và hủy bỏ chương trình. Những người nuôi rắn, tức giận với chính quyền và phẫn nộ vì hành động của họ, quyết định thả những con rắn hổ mang của mình ra lại trên các con phố, từ đó làm số lượng rắn hổ mang tăng gấp ba lần so với trước khi có chương trình của chính phủ.

Những ví dụ đáng chú ý khác bao gồm Điều khoản thứ Mười tám, thiết lập Lệnh cấm rượu tại Hoa Kỳ vào năm 1920, được thiết kế để ngừng sự lan rộng của bệnh nghiện rượu nhưng cuối cùng chỉ làm gia tăng mức tiêu thụ rượu một cách đáng kể; và cuộc tấn công bất ngờ vào Trân Châu Cảng bởi Nhật Bản vào năm 1941, nhằm tiêu diệt lực lượng hải quân Hoa Kỳ trong một đòn tấn công duy nhất và làm Hoa Kỳ suy yếu. Thay vào đó, cuộc tấn công đã làm thức tỉnh công chúng Mỹ khỏi chủ nghĩa cô lập sâu sắc của họ, đảm bảo sự huy động toàn diện về nhân lực và tài nguyên của quốc gia để không chỉ đánh bại Nhật Bản mà còn tiêu diệt quân đội Nhật một cách triệt để. Chính sự thành công của cuộc tấn công này đã đảm bảo kết quả trái ngược với mục tiêu ban đầu.

Chúng ta có thể tìm thấy những ví dụ ít kịch tính hơn về điều này trong cuộc sống hàng ngày. Chúng ta cố gắng kiểm soát một thiếu niên nổi loạn bằng cách đặt ra một số hạn chế đối với hành vi của anh ta, nhưng lại chỉ khiến anh ta càng nổi loạn và khó kiểm soát hơn. Chúng ta cố gắng làm vui một người đang trầm cảm bằng cách khiến cô ấy nhận ra rằng cuộc sống của cô ấy không tồi tệ đến mức đó và rằng mặt trời vẫn đang chiếu sáng, nhưng cuối cùng lại phát hiện ra rằng chúng ta đã làm cô ấy càng trầm cảm hơn. Cô ấy giờ cảm thấy tội lỗi về cảm xúc của mình, cảm thấy vô giá trị và cô đơn hơn trong nỗi buồn của mình. Một người vợ cố gắng để chồng mình mở lòng hơn với cô ấy. Với hy vọng tạo ra sự gần gũi hơn, cô ấy hỏi anh ấy đang nghĩ gì, chuyện gì đã xảy ra trong ngày, v.v. Nhưng anh ta lại hiểu điều này là sự xâm phạm và càng khép kín hơn, điều này khiến người vợ càng nghi ngờ và tò mò hơn, và khiến anh ta càng xa cách hơn nữa.

Nguồn gốc của hội chứng lâu đời này khá đơn giản: bị hoảng sợ bởi một điều gì đó trong hiện tại, chúng ta vội vã tìm kiếm giải pháp mà không suy nghĩ kỹ về bối cảnh, nguồn gốc của vấn đề, và những hậu quả không mong muốn có thể xảy ra. Vì chúng ta chủ yếu phản ứng thay vì suy nghĩ, hành động của chúng ta dựa trên thông tin không đầy đủ— Caesar không có ý định bắt đầu một chế độ quân chủ; những người nghèo ở Delhi căm ghét các nhà cai trị thuộc địa và sẽ không vui khi đột ngột mất đi tiền bạc; người Mỹ sẽ sẵn sàng chiến tranh nếu bị tấn công. Khi chúng ta hành động với một góc nhìn méo mó như vậy, điều đó sẽ dẫn đến đủ loại tác động nghịch lý. Trong tất cả các trường hợp này, một bước đi đơn giản lên một nửa con đường sẽ giúp nhận ra những hậu quả tiêu cực có thể xảy ra, điều mà giờ đây chúng ta thấy rất rõ: ví dụ, việc thưởng tiền cho những con rắn hổ mang chết sẽ tự nhiên khiến cư dân nghèo sinh sản chúng.

Trong những trường hợp này, suy nghĩ của con người thường rất đơn giản và lười biếng: giết Caesar và Cộng hòa sẽ trở lại, hành động A dẫn đến kết quả B. Một biến thể của điều này, khá phổ biến trong thế giới hiện đại, là tin rằng nếu mọi người có thiện chí, thì điều tốt đẹp sẽ xảy ra. Nếu một chính trị gia trung thực và có ý định tốt, thì họ sẽ mang lại những kết quả mong muốn. Thực tế, thiện chí đôi khi lại dẫn đến những gì được gọi là “hiệu ứng rắn hổ mang”, vì những người có ý định cao đẹp thường bị che mờ bởi cảm giác chính nghĩa và không xem xét đến động cơ phức tạp và thường là xấu xa của người khác.

Suy nghĩ không tính đến hậu quả là một căn bệnh thực sự trong thế giới ngày nay, và nó chỉ ngày càng tồi tệ hơn với tốc độ và sự dễ dàng tiếp cận thông tin, điều này khiến mọi người có ảo tưởng rằng họ đã được thông tin đầy đủ và đã suy nghĩ sâu sắc về các vấn đề. Hãy nhìn vào những cuộc chiến tự hủy hoại như cuộc xâm lược Iraq năm 2003, những nỗ lực đóng cửa chính phủ Mỹ vì lợi ích chính trị ngắn hạn, hay sự gia tăng của các bong bóng tài chính, từ cổ phiếu công nghệ đến bất động sản. Liên quan đến điều này là sự tách rời dần dần khỏi lịch sử, khi mọi người có xu hướng nhìn nhận các sự kiện hiện tại như thể chúng là những hiện tượng biệt lập trong thời gian.

Hiểu rằng: Mọi hiện tượng trên thế giới đều có tính phức tạp. Những người bạn giao tiếp cũng phức tạp không kém. Mỗi hành động sẽ tạo ra một chuỗi phản ứng vô tận. Không bao giờ đơn giản là A dẫn đến B. B sẽ dẫn đến C, đến D, và còn nhiều hơn nữa. Những tác nhân khác sẽ bị cuốn vào câu chuyện và thật khó để dự đoán động cơ và phản ứng của họ. Bạn không thể nào lập bản đồ các chuỗi sự kiện hay kiểm soát hoàn toàn hậu quả. Tuy nhiên, bằng cách làm cho suy nghĩ của bạn trở nên có chiều sâu và mang tính hệ quả, bạn ít nhất có thể nhận ra được những hậu quả tiêu cực rõ ràng có thể xảy ra, và điều này thường là sự khác biệt giữa thành công và thảm họa. Bạn cần có sự suy nghĩ sâu sắc, tưởng tượng ra nhiều khả năng, càng xa càng tốt trong phạm vi trí tuệ của bạn.

Thường xuyên, việc trải qua quá trình này sẽ thuyết phục bạn về sự khôn ngoan của việc không làm gì cả, của việc chờ đợi. Ai biết được lịch sử sẽ thay đổi thế nào nếu những kẻ âm mưu đã suy nghĩ kỹ càng và quyết định chờ đợi cho đến khi Caesar chết một cách tự nhiên hoặc trong trận chiến?

Trong khi cách suy nghĩ này rất quan trọng đối với cá nhân, nó thậm chí còn quan trọng hơn đối với các tổ chức lớn, nơi có nhiều thứ đang bị đe dọa đối với nhiều người. Trong bất kỳ nhóm hoặc đội nào, hãy đặt ít nhất một người phụ trách việc dự đoán tất cả các hậu quả có thể xảy ra của một chiến lược hoặc hướng hành động, tốt nhất là một người có tư duy hoài nghi và thận trọng. Bạn không bao giờ có thể đi quá xa trong quá trình này, và thời gian cùng tiền bạc bỏ ra sẽ được đền đáp xứng đáng khi bạn tránh được những thảm họa tiềm ẩn và phát triển các kế hoạch vững chắc hơn.

2. Địa ngục chiến thuật. Bạn thấy mình bị cuốn vào nhiều cuộc đấu tranh hoặc xung đột. Bạn dường như chẳng đi đến đâu nhưng lại cảm thấy mình đã đầu tư quá nhiều thời gian và công sức đến mức từ bỏ sẽ là một sự lãng phí lớn. Bạn thực sự đã đánh mất tầm nhìn dài hạn, những gì bạn thực sự đang đấu tranh vì. Thay vào đó, nó đã trở thành vấn đề khẳng định cái tôi và chứng minh rằng bạn đúng. Chúng ta thường thấy điều này trong các cuộc cãi vã vợ chồng: đó không còn là về việc hàn gắn mối quan hệ mà là về việc áp đặt quan điểm của một người. Đôi khi, khi bị mắc kẹt trong những cuộc chiến này, bạn cảm thấy phòng thủ và nhỏ nhen, tinh thần bị kéo xuống. Đây gần như là dấu hiệu chắc chắn rằng bạn đã rơi vào địa ngục chiến thuật. Tâm trí của chúng ta được thiết kế để suy nghĩ chiến lược—tính toán các bước đi trước để hướng tới mục tiêu. Trong địa ngục chiến thuật, bạn không bao giờ có thể nâng tầm nhìn đủ cao để suy nghĩ theo cách đó. Bạn liên tục phản ứng lại các hành động của người này hay người kia, bị cuốn vào những kịch bản và cảm xúc của họ, đi lòng vòng mà không thoát ra được.

Giải pháp duy nhất là tạm thời hoặc vĩnh viễn rút khỏi những cuộc chiến này, đặc biệt nếu chúng đang xảy ra trên nhiều mặt trận. Bạn cần một chút khoảng cách và góc nhìn rộng hơn. Hãy để cái tôi của bạn lắng xuống. Nhắc nhở bản thân rằng việc thắng một cuộc tranh luận hay chứng minh quan điểm của bạn thực sự chẳng mang lại lợi ích gì về lâu dài. Chiến thắng thông qua hành động, không phải lời nói. Hãy bắt đầu suy nghĩ lại về các mục tiêu dài hạn của bạn. Tạo ra một thang giá trị và ưu tiên trong cuộc sống, nhắc nhở bản thân về những điều thực sự quan trọng đối với bạn. Nếu bạn xác định rằng một cuộc chiến cụ thể thực sự quan trọng, với một cảm giác tách biệt hơn, bạn có thể lên kế hoạch phản ứng chiến lược hơn.

Thông thường, bạn sẽ nhận ra rằng một số cuộc chiến cuối cùng không đáng để tham gia. Chúng chỉ lãng phí năng lượng và thời gian quý giá, vốn nên được đặt cao trong thang giá trị của bạn. Luôn luôn tốt hơn nếu bước ra khỏi một cuộc chiến vòng vo, bất kể bạn cảm thấy mình đã đầu tư cá nhân sâu sắc đến mức nào. Năng lượng và tinh thần của bạn là những yếu tố quan trọng cần cân nhắc. Cảm thấy nhỏ nhen và bực bội có thể gây ra những hậu quả lan tỏa, ảnh hưởng đến khả năng suy nghĩ chiến lược và đạt được mục tiêu của bạn. Trải qua quá trình được mô tả ở trên trong các “Chìa khóa” sẽ tự nhiên nâng cao góc nhìn của bạn và đưa tâm trí bạn lên bình diện chiến lược. Và trong cuộc sống cũng như trong chiến tranh, những nhà chiến lược luôn chiến thắng những người chỉ biết chiến thuật.